เกษตรกรรมไทย: ภาพรวม และแนวโน้มในอนาคต

สารบัญ

• สถานะปัจจุบันของอุตสาหกรรมเกษตรไทย
• ลักษณะทางภูมิภาคของเกษตรกรรมไทย
• พืชเศรษฐกิจหลัก
• ไฮไลท์การส่งออกสินค้าเกษตรของไทย (2567)
• เทคโนโลยีและนวัตกรรมทางการเกษตร
• คุณค่าการวิจัยตลาดในการเกษตร
• การประยุกต์ใช้ในโลกจริง: งานวิจัยการยอมรับโดรนการเกษตร
• การเข้าถึงตลาดและโอกาสในการส่งออก
• การพัฒนาที่ยั่งยืน
• ทิศทางในอนาคต
• บทสรุป
• แหล่งที่มา

ประเทศไทยนับเป็นหนึ่งในผู้ผลิตสินค้าเกษตรหลักของเอเชีย โดยอุตสาหกรรมการเกษตรฝังลึกอยู่ในระบบเศรษฐกิจและวัฒนธรรมของชาติ ประเทศไทยถือเป็นประเทศเกษตรกรรมอย่างแท้จริงหรือไม่? คำตอบอยู่ที่พื้นที่เกษตรกรรมขนาดใหญ่ การผลิตพืชผลที่หลากหลาย และการมีแรงงานชนบทจำนวนมากที่ทำกิจกรรมด้านการเกษตร บทความนี้จะวิเคราะห์สถานะปัจจุบันของภาคเกษตรกรรมไทย และการพัฒนาอย่างต่อเนื่องของอุตสาหกรรมนี้

สถานะปัจจุบันของอุตสาหกรรมเกษตรไทย

ภาคการเกษตรของประเทศไทยมีบทบาทสำคัญทางเศรษฐกิจแห่งชาติ โดยมีผู้คนจำนวนมากในชนบททำงานด้านเกษตรกรรม และเกษตรไทยเองก็ผสมผสานวิธีการทำเกษตรแบบดั้งเดิมกับเทคโนโลยีสมัยใหม่เพื่อผลิตข้าว มันสำปะหลัง ยางพารา ผลไม้ และพืชเศรษฐกิจต่าง ๆ ซึ่งจุดแข็งของภาคนี้อยู่ที่ความหลากหลายของการผลิตและกำลังการส่งออกที่แข็งแกร่ง

ในปี 2566 ภาคการเกษตรมีสัดส่วนประมาณ 9% ของ GDP ขณะที่ภาคอุตสาหกรรมมีสัดส่วนเป็น 78.6% และภาคอื่น ๆ ที่ 12.4% แม้มีสัดส่วนน้อยกว่า GDP โดยรวม แต่ภาคเกษตรยังคงมีความสำคัญทั้งในด้านการจ้างงานและรายได้จากการส่งออก โดยมีมูลค่าการส่งออกสินค้าเกษตรสูงถึง 49.2 พันล้านดอลลาร์สหรัฐฯ

การพัฒนาใหม่ในอุตสาหกรรมเกษตรไทยมีการนำแนวปฏิบัติด้านความยั่งยืนและเทคโนโลยีมาใช้เพิ่มขึ้น เกษตรกรหันมาใช้เทคนิคการเกษตรแบบแม่นยำ (precision farming) มากขึ้น โดยมีโครงการภาครัฐช่วยสนับสนุน ซึ่งการพัฒนาเหล่านี้ ก็ช่วยให้ประเทศไทยยังคงเป็นผู้ผลิตอาหารรายใหญ่ระดับโลกอย่างต่อเนื่อง

ลักษณะการส่งออกสินค้าเกษตรมีแนวโน้มแตกต่างจากสัดส่วน GDP โดยภาคเกษตรมีสัดส่วนถึง 17.3% ของมูลค่าการส่งออกรวม ในขณะที่ภาคอุตสาหกรรมอยู่ที่ 78.6% และภาคอื่น ๆ ที่ 4.1% สินค้าเกษตร 5 อันดับแรก (ผลไม้ ข้าว ไก่ มันสำปะหลัง ยางพารา) คิดเป็น 87.7% ของการส่งออกสินค้าเกษตรทั้งหมด โดยส่งออกไปยัง 5 ประเทศหลักซึ่งคิดเป็น 67.5% ของตลาดรวม

การส่งออกสินค้าเกษตรของไทย

ทางการเน้นย้ำถึงความจำเป็นในการกระจายสินค้าและการเพิ่มมูลค่าผ่านการส่งออกผลิตภัณฑ์อาหาร ผลิตภัณฑ์อินทรีย์ และสารสกัดจากพืช เพื่อลดการพึ่งพาสินค้าประเภทไม่ผ่านการแปรรูป และตลาดที่แคบ¹

ลักษณะทางภูมิภาคของเกษตรกรรมไทย

การทำเกษตรในประเทศไทยแตกต่างกันไปตามภูมิภาค โดยแต่ละภูมิภาคมีความพร้อมที่แตกต่างทั้งด้านสภาพภูมิศาสตร์และสภาพภูมิอากาศ:²

พืชเศรษฐกิจหลัก

ประเทศไทยผลิตพืชหลายชนิดเพื่อตอบสนองทั้งตลาดในประเทศและต่างประเทศ ภูมิประเทศและภูมิอากาศของไทยเหมาะสมกับการปลูกพืชเหล่านี้ซึ่งไม่เพียงแต่เพื่อบริโภคในประเทศเท่านั้น แต่ยังเป็นแหล่งรายได้สำคัญระดับครัวเรือนและระดับชาติ ซึ่งพืชเศรษฐกิจหลักของเรา ได้แก่:³

พืชเศรษฐกิจที่สําคัญในปัจจุบัน:

ประเภทของพืชเศรษฐกิจ:

พืชเศรษฐกิจแห่งอนาคต:

ไฮไลท์การส่งออกสินค้าเกษตรของไทย (2567)

สำนักงานนโยบายและยุทธศาสตร์การค้า (สนค.) เปิดเผยสถิติสำคัญเกี่ยวกับการส่งออกสินค้าเกษตรของไทยในปี 2567 ซึ่งแสดงให้เห็นถึงการเติบโตและการกระจายตัวที่โดดเด่น⁴ ดังนี้

ภาพรวมการส่งออก

• มูลค่าการส่งออกรวม: 300.5 พันล้านดอลลาร์สหรัฐ (+5.4%)
• มูลค่าการส่งออกสินค้าเกษตรและอุตสาหกรรมเกษตร: 52.2 พันล้านดอลลาร์สหรัฐ (+6.0%) – เป็นครั้งแรกที่มูลค่าเกิน 50 พันล้านดอลลาร์สหรัฐ

สินค้าเกษตร

• มูลค่าการส่งออก: 28.8 พันล้านดอลลาร์สหรัฐ (+7.5%)
• สินค้าส่งออกหลักคิดเป็น 88% ของการส่งออกสินค้าเกษตรทั้งหมด ได้แก่ ผลไม้สด/แช่แข็ง/แห้ง ข้าว ยางพารา ไก่ และผลิตภัณฑ์มันสำปะหลัง
• ตลาดหลักคิดเป็น 62%: จีน ญี่ปุ่น สหรัฐอเมริกา มาเลเซีย และอินโดนีเซีย
• สินค้าส่งออกที่เติบโตเร็วที่สุด: อาหารทะเล (+87%) ยางพารา (+37%) ข้าว (+25%) เครื่องเทศ (+23%)
• ตลาดที่เติบโตเร็วที่สุด: เวียดนาม (+79%) เซเนกัล อิรัก ฟิลิปปินส์ อิตาลี

สินค้าเกษตรอุตสาหกรรม

• มูลค่าการส่งออก: 23.4 พันล้านดอลลาร์สหรัฐ (+4.1%)
• สินค้าส่งออกหลักคิดเป็น 60% ของสินค้าเกษตรส่งออกทั้งหมด ได้แก่ อาหารทะเลกระป๋อง อาหารสัตว์เลี้ยง อาหารพร้อมรับประทาน น้ำตาลทรายขาวบริสุทธิ์ ผลไม้แปรรูป
• ตลาดหลัก: สหรัฐอเมริกา จีน ญี่ปุ่น กัมพูชา เมียนมาร์
• สินค้าที่เติบโตเร็วที่สุด: อาหารสัตว์เลี้ยง (+23%) กากน้ำตาล ผลิตภัณฑ์นม ผลไม้แปรรูป
• ตลาดที่เติบโตเร็วที่สุด: สหรัฐอาหรับเอมิเรตส์ แคนาดา ออสเตรเลีย สหรัฐอเมริกา สหราชอาณาจักร

ประเด็นสำคัญและข้อเสนอแนะ: ทางการเน้นย้ำถึงความจำเป็นในการแก้ไขปัญหาการพึ่งพาสินค้าและตลาดเพียงไม่กี่รายการ โดยจีน สหรัฐอเมริกา และญี่ปุ่นคิดเป็น 44% ของการส่งออกทั้งหมด คำแนะนำประกอบด้วย การกระจายสินค้าส่งออก การส่งเสริมสินค้าแปรรูปมูลค่าสูงและสินค้าที่ได้รับการรับรองมาตรฐาน GI และการลงทุนด้านเทคโนโลยี การปรับปรุงคุณภาพ และการขยายตลาดเพื่อลดความเสี่ยงจากความตึงเครียดทางการค้า

เทคโนโลยีและนวัตกรรมทางการเกษตร

การเกษตรในประเทศไทยสมัยใหม่ได้รวมเอาเทคโนโลยีการทําฟาร์มขั้นสูงมากขึ้น แนวทางการทําฟาร์มที่ชาญฉลาดช่วยเพิ่มประสิทธิภาพการใช้ทรัพยากรและเพิ่มผลผลิต การสนับสนุนของรัฐบาลสําหรับนวัตกรรมทางการเกษตรช่วยให้เกษตรกรนําเทคโนโลยีใหม่ ๆ มาใช้ในขณะที่รักษาภูมิปัญญาการทําฟาร์มแบบดั้งเดิม เทคนิคการทําฟาร์มที่แม่นยํา เทคโนโลยีโดรน และระบบอัตโนมัติช่วยเพิ่มประสิทธิภาพ

ในปี 2023 ตลาดเครื่องจักรกลการเกษตรประสบกับการใช้งานที่ลดลง เนื่องจากผลกระทบของเอลนีโญต่อผลผลิต กําลังซื้อที่อ่อนแอจากหนี้ครัวเรือนที่สูง และเงื่อนไขการเช่าที่มากขึ้น อย่างไรก็ตาม ก็ยังคาดว่าจะมีการเติบโตในอีก 1-3 ปีข้างหน้า ขับเคลื่อนโดยสภาพอากาศที่ดีขึ้น การฟื้นตัวทางเศรษฐกิจ และกฎระเบียบด้านสิ่งแวดล้อมที่ส่งเสริมการนําเครื่องจักรที่ทันสมัยมาใช้

แนวโน้มภาคส่วน:

ผู้ผลิตรถแทรกเตอร์: คาดว่ารายได้จะเติบโตเนื่องจากความต้องการเครื่องจักรที่มีเทคโนโลยีสูง โอกาสในการส่งออกยังคงแข็งแกร่ง โดยเฉพาะอย่างยิ่งสําหรับรถแทรกเตอร์ขนาดเล็ก-ขนาดกลาง เนื่องจากประเทศไทยทําหน้าที่เป็นศูนย์กลางการผลิตที่สําคัญของอาเซียน

ผู้ผลิตเครื่องจักรอื่นๆ: ความต้องการจะเพิ่มขึ้น แต่การแข่งขันจะทวีความรุนแรงขึ้น โดยเฉพาะอย่างยิ่งจากผู้นําเข้ารายใหญ่และผู้ผลิตรถแทรกเตอร์อเนกประสงค์ ซึ่งกดดันผู้ผลิต SME ขนาดเล็ก

ผู้จัดจําหน่าย/ผู้นําเข้า: คาดว่าธุรกิจจะเติบโตด้วยการขยายตัวของตลาด แต่ความสําเร็จขึ้นอยู่กับความแข็งแกร่งของแบรนด์และระดับเทคโนโลยี ตัวแทนจําหน่ายของแบรนด์ไฮเทคยอดนิยมอยู่ในตําแหน่งที่มีประสิทธิภาพเหนือกว่าตลาด

คุณค่าการวิจัยตลาดในการเกษตร

การทําความเข้าใจภาคเกษตรกรรมของประเทศไทยจําเป็นต้องมีการวิจัยตลาดที่ครอบคลุม ซึ่งการวิจัยจะช่วยระบุ:

• แนวโน้มความต้องการพืชผล
• รูปแบบความผันผวนของราคา
• โอกาสในตลาดส่งออก
• อัตราการนําเทคโนโลยีมาใช้
• การเปลี่ยนแปลงความชอบของผู้บริโภค

การวิจัยตลาดมีประโยชน์โดยเฉพาะอย่างยิ่ง:

• นักลงทุนธุรกิจการเกษตร
• ผู้ให้บริการเทคโนโลยีการเกษตร
• ผู้ผลิตที่มุ่งเน้นการส่งออก
• สิ่งอํานวยความสะดวกเรื่องการประมวลผล
• ผู้ให้บริการด้านการเกษตร

การประยุกต์ใช้ในโลกจริง: งานวิจัยการยอมรับโดรนการเกษตร

การเชื่อมช่องว่างการยอมรับเทคโนโลยี: งานวิจัยโดรนการเกษตรในประเทศไทย

เมื่อผู้ผลิตโดรนชั้นนำรายหนึ่งไม่สามารถอธิบายได้ว่าเหตุใดเกษตรกรไทยเข้าร่วมการสาธิตสินค้า แต่กลับปฏิเสธการตัดสินใจซื้อ แบบสำรวจทั่วไปไม่สามารถให้คำตอบที่แท้จริงได้

ด้วยการลงพื้นที่ฟาร์มเชิงชาติพันธุ์ (Ethnographic Farm Visits) และการสัมภาษณ์ครอบครัวต่างรุ่นในพื้นที่ภาคกลางและภาคตะวันออกเฉียงเหนือ งานวิจัยครั้งนี้ได้ค้นพบอุปสรรคที่แท้จริง นั่นคือ เกษตรกรมีความกังวลต่อความเสี่ยงของเครื่องจักรขัดข้องในช่วงฤดูกาลเก็บเกี่ยวที่สำคัญ มากกว่าประโยชน์ด้านการประหยัดต้นทุนที่ โดรนการเกษตร นำเสนอ

จากการเปิดเผยความกังวลเชิงปฏิบัติการที่ซ่อนอยู่ รวมถึงพลวัตการตัดสินใจภายในครอบครัวเกษตรกร งานวิจัยนี้ช่วยให้ลูกค้าปรับกลยุทธ์จากการสื่อสารที่เน้นคุณสมบัติของผลิตภัณฑ์ ไปสู่การแก้ไขความกังวลด้านความต่อเนื่องของการทำเกษตรและความน่าเชื่อถือในระยะยาว ส่งผลให้อัตราการตัดสินใจซื้อและยอดขายปรับตัวดีขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ

อ่านกรณีศึกษาต่อ

การเข้าถึงตลาดและโอกาสในการส่งออก

อุตสาหกรรมการเกษตรของประเทศไทยรักษาตําแหน่งการส่งออกที่แข็งแกร่งในผลิตภัณฑ์หลักหลายประการ การเข้าถึงตลาดต่างประเทศยังคงขยายตัวอย่างต่อเนื่องผ่านข้อตกลงทางการค้าและการปรับปรุงคุณภาพ ผลิตภัณฑ์ทางการเกษตรของไทยมีชื่อเสียงที่แข็งแกร่งในตลาดโลก โดยเฉพาะอย่างยิ่งในประเทศแถบเอเชีย ด้วยความสัมพันธ์ทางการค้าที่เป็นที่ยอมรับซึ่งสนับสนุนการเติบโตอย่างต่อเนื่อง

การพัฒนาที่ยั่งยืน

การเกษตรในประเทศไทยเผชิญกับความท้าทายด้านสิ่งแวดล้อมที่ต้องการการแก้ปัญหาที่ยั่งยืน การจัดการน้ํา การอนุรักษ์ดิน และการปรับตัวต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศเป็นประเด็นสําคัญ ปัจจุบันเกษตรกรจํานวนมากใช้แนวทางการทําเกษตรอินทรีย์และวิธีการใช้น้ําอย่างยั่งยืน ความกังวลด้านสิ่งแวดล้อมมีอิทธิพลต่อการปฏิบัติทางการเกษตรและการคัดเลือกพืชมากขึ้น โดยรัฐบาลสนับสนุนการพัฒนาการเกษตรที่รับผิดชอบต่อสิ่งแวดล้อม การวิจัยความยั่งยืนและ ESG สนับสนุนเกษตรกรและธุรกิจการเกษตรในการดําเนินการตามแนวทางปฏิบัติที่รับผิดชอบต่อสิ่งแวดล้อมซึ่งเป็นไปตามมาตรฐานสากล

ทิศทางในอนาคต

เกษตรกรรมไทย กำลังเปลี่ยนแปลงเพื่อตอบสนองต่อความต้องการในตลาดโลก มีการลงทุนในเทคโนโลยีและโครงสร้างพื้นฐาน รวมทั้งโปรแกรมฝึกอบรมให้เกษตรกรปรับตัวได้สำเร็จ การวิจัยผู้บริโภคและผู้มีส่วนได้ส่วนเสียจึงมีบทบาทสำคัญในการพัฒนาอย่างต่อเนื่อง

พืชเศรษฐกิจยังคงมีความสําคัญต่อเศรษฐกิจในอุตสาหกรรมเกษตร การทําความเข้าใจและส่งเสริมพืชเหล่านี้สามารถเพิ่มรายได้ให้กับเกษตรกรและเพิ่มการพัฒนาประเทศ โอกาสในอนาคตอยู่ที่การกระจายความเสี่ยงไปสู่พืชเกิดใหม่ที่ตอบสนองความต้องการทั่วโลกในขณะที่รักษาความได้เปรียบในการแข่งขันของไทยในผลิตภัณฑ์ทางการเกษตรแบบดั้งเดิม

บทสรุป

คําถามที่ว่า “ประเทศไทยเป็นประเทศเกษตรกรรมหรือไม่” พบคําตอบในรากฐานการเกษตรที่แข็งแกร่งของประเทศและการพัฒนาอย่างต่อเนื่อง อุตสาหกรรมการเกษตรของประเทศไทยแสดงให้เห็นถึงความยืดหยุ่นและการปรับตัวที่โดดเด่น โดยยังคงความสําคัญในเศรษฐกิจขณะที่ยอมรับแนวทางการทําฟาร์มที่ทันสมัย

สําหรับเกษตรกร นักลงทุน และผู้เข้าร่วมในอุตสาหกรรม การทําความเข้าใจภูมิทัศน์ทางการเกษตรของประเทศไทยเป็นสิ่งสําคัญสําหรับความสําเร็จ ภาคส่วนนี้ทั้งมอบโอกาสอยู่เสมอในขณะที่ก็ปรับตัวเพื่อรับมือกับความท้าทายใหม่ ๆ ในอนาคตผ่านนวัตกรรมและแนวทางปฏิบัติที่ยั่งยืน เพราะความสําเร็จของภาคเกษตรกรรมไทย คือการรวมภูมิปัญญาทางการเกษตรแบบดั้งเดิมเข้ากับเทคโนโลยีการทําฟาร์มสมัยใหม่และความเข้าใจในตลาด

แหล่งที่มา

1. สำนักงานนโยบายและยุทธศาสตร์การค้า. “วิเคราะห์การส่งออกสินค้าเกษตรของไทย ปี 2567” https://tpso.go.th/news/2402-0000000014
2. QYield. “แต่ละภาค…ปลูกอะไรดี?” https://www.qyield.com/article/view.php?id=33
3. สำนักงานพัฒนาการวิจัยการเกษตร (องค์การมหาชน) “ทำความเข้าใจพืชเศรษฐกิจของไทย” https://www.arda.or.th/detail/6166
4. สำนักงานนโยบายและยุทธศาสตร์การค้า “ผลการดำเนินงานการส่งออกสินค้าเกษตร ปี 2567” https://tpso.go.th/news/2502-0000000023
5. วิจัยกรุงศรี “แนวโน้มธุรกิจอุตสาหกรรมปี 2567-2569: อุตสาหกรรมเครื่องจักรกลการเกษตร” https://www.krungsri.com/th/research/industry/industry-outlook/agriculture/agricultural-machinery/io/agriculture-machinery-2024-2026

• เกษตรกรรม